Bałkany, a raczej ich część (Grecja, Jugosławia) wpadły pod kontrolę państw Osi (Niemcy, Włochy, Węgry, Bułgaria) po szybkiej i dość krótkiej kampanii (nie licząc sześciomiesięcznej kampanii greckiej toczonej z marnym rezultatem przez armie Mussoliniego, od X 1940 do IV 1941). Jednak jak się okazało, podbój to jedno, a utrzymanie kontroli nad zdobytymi państwami to zupełnie inna sprawa; w dodatku o wiele trudniejsza do rozwiązania niż się mogło wydawać. Stworzenie „niezależnego” państwa chorwackiego (NDH – Niezależne Państwo Chorwackie) z Poglavnikiem Ante Pavelićem serbskiego władzy, państewka serbskiego gen. Nedića, włączenia rejonu Nowego Sadu do Węgier (mniejszość węgierska), części Macedonii i Serbii do Bułgarii nie rozwiązało problemu kontroli na sporym obszarem nowych zdobyczy. Państwa okupacyjne musiały poradzić sobie ze stale rosnąca partyzantką i ruchami skierowanymi przeciw okupantom: partyzantka komunistyczna Broz Tity, monarchistyczna gen. Mihajlovića, a także cała masa ruchów ekstremistycznych i nacjonalistycznych wśród wielonarodowościowej populacji Jugosławii. Główne państwa Osi, które były najbardziej zainteresowane utrzymaniem sporych zdobyczy na Bałkanach i uspokojeniem nastrojów skierowanych przeciw nim, to Niemcy i Włochy. O ile to pierwsze państwo próbowało poradzić sobie przez tworzenie marionetkowych państewek i skierowanie ich przeciw „wspólnemu” wrogowi, to Włochy musiały poradzić sobie w inny sposób, tak aby w swojej strefie okupacyjnej nie zostać przysłowiową „tarczą strzelniczą”.

Bałkany 1939 – 43

W kwietniu 1939 r. wojska włoskie atakują i podbijają Albanię. Dnia 28 października, już jako sojusznik III Rzeszy, Duce atakuje Grecję licząc na szybkie sukcesy, podobne do niemieckich z kampanii na Zachodzie. Pomylił się – armia grecka powstrzymuje armię włoską pod dowództwem gen. Visconti – Pracsa w sile sześciu dywizji piechoty, jednej dywizji górskiej i jednej pancernej, dodatkowo wspartej 380 samolotami (przeciw 139 greckim, w dodatku armia grecka nie posiadała czołgów). Już 14 listopada Grecy przechodzą do kontrofensywy, a 21 listopada zdobywają ważny węzeł komunikacyjny w Koritsa. Dalsza ofensywa grecka prowadzi do odepchnięcia Włochów w głąb terytorium Albanii (zdobywają niemal 1/3 kraju). 28 grudnia Mussolini jest już zmuszony poprosić Hitlera o pomoc (aczkolwiek plan „Marita”, czyli plan ataku na Grecję został opracowany już 13 grudnia). W kwietniu 1941 roku z terenów Włoch, Niemiec, Węgier i Bułgarii rusza atak na Jugosławię, a potem na Grecję.

O ile o udziale jednostek stricte kolonialnych w armii włoskiej można tu mówić bezpośrednio w odniesieniu do Albanii, to w latach 1941- 43 w reszcie okupowanych przez rząd rzymski terenów możemy mówić raczej o jednostkach „sojuszniczych” marionetkowych rządów w Słowenii, Chorwacji, lub kolaboranckich, jeżeli chodzi o oddziały antypartyzanckie w Istrii, Czarnogórze, Grecji i rejonie Fiume (Rijeka) i innych regionach. O ile jednostki byłej armii albańskiej zostały bezpośrednio włączone w struktury Armii Królewskiej, to reszta jednostek operowała w strukturach {{Milizia Volontarii Anti – Communista}} (MVAC), która przykładowo w marcu 1943 r. liczyła ok. 30 tys. żołnierzy, z czego 8- 9 tys. katolików, 7- 8 tys. muzułmanów i 15 tys. prawosławnych (głównie spośród partyzantki czetnickiej). Dalej idąc wymienić trzeba oddziały formowane na zasadach „umów” między oddziałami nacjonalistycznymi, antytitowskimi, także z czytnikami (partyzantka monarchistyczna, związana z rządem jugosłowiańskim na emigracji, pod dowództwem gen. Draży Michajlovicia) z poszczególnymi dowódcami dywizji, garnizonów włoskich. Wiele podobnych jednostek o różnym statusie „sojuszniczym”, czy działającymi z okupantem na zasadzie walki ze wspólnym wrogiem (partyzantka komunistyczna Tito) działało w omawianym okresie w myśl zasady „Divide et Impere” („dziel i rządź” ).

Albania

Po aneksji Albanii w kwietniu 1939 r. 7 tys. żołnierzy z 10 tys. byłej armii królewskiej zostało wcielonych do armii włoskiej. Królewska Gwardia Albańska została przeniesiona do Rzymu. Natychmiast po wkroczeniu zaczęto tworzyć jednostki policyjne, powoływanie poborowych do marynarki i do lotnictwa, oddziałów Carabinierii (pułk), 2 bat. forteczne (ckm- ów) straży granicznej, terytorialnej i oddziałów fortecznych obrony wybrzeży. Odziały albańskie początkowo sformowano w 6 bat. piech. i 3 baterie artylerii, i jednostki przeciwlotnicze. We wrześniu 1939 r. powstała Albańska Milicja Faszystowska (MVSN). Z ochotników utworzono cztery legiony. W Tiranie stacjonował 1 legion, w Cortiza – 2 legion, w Valonie – 3 legion i w Scutari – 4 legion. Oficerowie byli Włochami, natomiast podoficerowie rekrutowali się zarówno pośród Włochów jak i Albańczyków. Podoficerowie, wywodzący się z nowych poddanych Wiktora Emanuela III, nosili miano {{Shiqpetari}}, czyli Orlęta. Wszystkie te legiony zostały rozwiązane w 1943 r. Albańska Milicja używała okrągłej bakelitowej tarczy ze złotym obrzeżem; pośrodku widniał czarny, dwugłowy albański orzeł, a na nim złocisty motyw {{fascio}}. Tło miało czerwona barwę. Używane także były wersje ze srebrzystej blachy: na czerwonym tle widniał czarny orzeł, a na nim {{fascio}}. Obrzeże było w kolorze srebrnym. Oficerowie nosili tarcze z materiału, haftowane złotą nicią. Do oddziałów pomocniczych w inwazji na Grecję wyznaczono 5 bat. piech. nieregularnych, złożonych z ochotników i 2 (1 i 2) legiony MVSN. Wartość bojowa tych jednostek była nikła, w dodatku wielu żołnierzy zdezerterowało, albo co gorsza strzelali do włoskich jednostek i zabijali swych oficerów i podoficerów Włochów, lub tych, którzy pozostawali wierni okupantowi. Szybko wycofano ich z frontu i wysłano w głąb kraju do walki z partyzantką komunistyczną, a te najbardziej niepokorne rozwiązano. W 1941 r. utworzono 4 (od 1 do 4) lekkie pułki piech. {{Cacciatori d’ Albania}} („ Albańscy łowcy”), a w czerwcu 1942 r. 14 bat. milicji do walki z coraz większymi siłami partyzanckimi. Każdy z pułków liczył po 2300 żołnierzy (2 bat. piech., kompania ckm – ów, 4 baterie artylerii). Sprawdziły się jedynie 1 i 4 pułk, które operowały w rejonie Kosowa i wkrótce zostały połączone. Natomiast 2 i 3 pułk z powodów dezercji i nikłej wartości bojowej zostały rozwiązane. Albańczycy w MVSN nosili niskie białe fezy z odznaką „Czarnych Koszul”. Natomiast „Albańscy łowcy” nosili co prawda umundurowanie włoskie, z tym, że z odrębnymi insygniami (albańskimi tarczami narodowymi z godłem, dystynkcje). Powstała także organizacja paramilitarna zrzeszającą młodzież, czyli Albańska Młodzież Faszystowska. Miała ona podobny charakter jak GIL. Posiadała organizacje Balilla i Awangarda dla chłopców oraz osobną sekcję dla dziewcząt. Wszystkie razem określane były jako Nowy Front. Jak wspomina Thanas Laske obowiązkowym hasłem, które wpajano młodzieży było „Rofte – Duce – Ja”, co znaczy „Boże, błogosław Duce”. Jak mówi na zewnątrz popierali Włochów, którzy byli zresztą przyjaźnie nastawieni do Albańczyków, ale w głębi serca zawsze pozostali albańskimi patriotami.

Rok 1941. Początek formowania się jednostek obrony terytorialnej u boku Włochów. Tu także z niemieckimi oficerami jednostki policyjnej. Z tyłu widać członków formującej się jednostki, jeszcze w cywilnych ubraniach. Prawdopodobnie zdjęcie zrobione w Słowenii lub na terytorium chorwackim. (źródło; Thomas N., Mikulan K., Axis Forces in Yugoslavia 1941 - 45, Oxford 1995.)

Rok 1941. Początek formowania się jednostek obrony terytorialnej u boku Włochów. Tu także z niemieckimi oficerami jednostki policyjnej. Z tyłu widać członków formującej się jednostki, jeszcze w cywilnych ubraniach. Prawdopodobnie zdjęcie zrobione w Słowenii lub na terytorium chorwackim. (źródło; Thomas N., Mikulan K., Axis Forces in Yugoslavia 1941 – 45, Oxford 1995.)

Czarnogóra i Hercegowina

Siły prowłoskie na terytorium Czarnogóry i części Hercegowiny będące pod okupacją włoską należy zaliczyć do jednostek kolaboracyjnych. Siły te należy podzielić na dwie kategorie: oddziały odwołujące się do niepodległości Czarnogóry sprzed 1918 r. (określane jako „Zielone”), a także te odwołujące się do unii z Serbią („Biali”) w ramach Jugosławii. Częsta współpraca między garnizonami włoskimi następowała także z czetnikami. Początkowo ochotnicze oddziały czarnogórskie operowały w składzie MVAC. W styczniu 1942 r. Krsto Popović zorganizował jednostki tzw. „Żołnierzy Czarnogórskich”. W lutym pułkownik Bajo Stanisić sformował Narodową Armię Czarnogóry i Hercegowiny, złożoną z 6 bat. piech. i części partyzantów czetnickich, pochodzących z tego regionu. W czerwcu tego samego roku armia ta została uznana oficjalnie za sojuszniczą armię u boku Włoch. Do tej kategorii jednostek dołączyły także: separatystyczny pułk piech. „Lovćen” (1700 żołnierzy), pułk „Zeta” (ok. 1500 żołnierzy), jednostka czetników „Lim- Sandźak” (także 1500 żołnierzy), a także 17,3 tys. czetników i 5 tys. nacjonalistów pod dowództwem Blazo Djukanića. Część z tych sił walczyła w bitwie z partyzantką komunistyczną pod Neretvą w czasie czwartej ofensywy. W 1943 r. wszystkie te jednostki zostały rozwiązane zarówno przez Włochów jak i Niemców.

Słowenia

Słowenia została zajęta w kwietniu 1941 r. przez sąsiadujące z nią oba państwa Osi. Włosi okupowali zachodnią część kraju z Ljublaną (niem.: Laibach), natomiast Niemcy część wschodnią z miastem Maribor. Jeszcze przed wkroczeniem państw atakujących już w kwietniu 1941 r. dr Marko Natlaćan ze Słoweńskiej Katolickiej Partii Pracy stworzył Narodowy Komitet dla oswobodzonej Słowenii. U boku tej organizacji powstała także Legia Słoweńska, która zajęła się rozbrajaniem żołnierzy i oddziałów armii jugosłowiańskiej. Legion ten stał się po wkroczeniu Włochów jednostką pomocniczą okupanta. W marcu 1942 r. do tej pory zdelegalizowane partie słoweńskie utworzyły Słoweński Komitet Narodowy, Legion Słoweński (ok. 10 tys. żołnierzy). Oddziały te wywodziły się głównie z ludzi należących przed wojną do organizacji powiązanych z Akcją Katolicką: Gwardii Studentów Uniwersyteckich i Bojowników Szkół Średnich. W krótkim czasie dołączył do nich Legion Sokol, ok. 1000 liberałów i socjalistów z organizacji Sokol, która była organizacją o charakterze sportowym. Wymienić tu także należy Legion Narodowy (także 1000 żołnierzy) powstały z członków mniejszych partii. Jednostki te czuły się częścią czetników. We wrześniu 1942 r. zostają wcielone do MVAC i zreorganizowane, operując jako 300 – 400 osobowe jednostki do walki z partyzantką Tito. Z jednostki czetników „niezależne” jeszcze oddziały słoweńskie pod dowództwem majora Karlo Novaka tworzą w 1943 r. tzw. „Niebieska Gwardię”.

Od wiosny 1942 r. Włosi rozpoczynają organizowanie jednostek MVAC w zachodniej Słowenii. Odziały te przez partyzantkę komunistyczną nazywane były ogólnie „Białą Gwardią”. Początkowo liczebność ochotników w strukturach milicji ochotniczej do walki z partyzantką wynosiła 6500 żołnierzy. Były to głównie oddziały obrony terytorialnej, rozmieszczonej we wsiach i miasteczkach, a także na ważnych szlakach komunikacyjnych. W maju 1942 r. zostaje utworzony „Legion Śmierci”, złożony z oddziałów majora K. Novaka i czetników, liczący na początku 640 ludzi a w czerwcu 1943 r. 1687 żołnierzy w 11 kompaniach, z których sformowano: 1 bat. piech. (Vrnika), głównie czetnicy, 2 bat. piech. (Gorjanci), i 3 bat. piech. (Mokronog).

W październiku tego samego roku stworzona została licząca 1000 osób jednostka MVAC pod dowództwem pułkownika Ernesta Petzlina. Oryginalnie była to jednostka obrony terytorialnej, jednak w krótkim czasie zamieniła się w jednostkę szturmową. W grudniu w strukturach włoskich organizacji militarnych znajdowało się 4,5 tys. żołnierzy w 41 kompaniach i na 71 posterunkach, w czerwcu 1943 r. ok. 6 tys. Wtedy też zadecydowano o reorganizacji MVAC na 19 bat. piech. tworząc jednolita i z jednym dowództwem – Słoweńską Armię Narodową. Po 8 września większość z tych jednostek została zniszczona w walce z ofensywą partyzancką. Oparł się jej tylko Legion Śmierci.

Członkowie słoweńskiego Legionu Śmierci we wrześniu 1942 r. w Mokronog. Podobnie jak w wielu jednostkach tego typu, charakterystyczne jest różnorodne umundurowanie. Część ma jeszcze cywilne ubrania, część elementy włoskiego umundurowania. Hełmy także są różne; dominują hełmy produkcji czeskiej M 1934, a także francuskie M 1915 (zdobyte na armii jugosłowiańskiej). (źródło: Thomas N., Mikulan K., Axis Forces in Yugoslavia 1941- 45, Oxford 1995.)

Członkowie słoweńskiego Legionu Śmierci we wrześniu 1942 r. w Mokronog. Podobnie jak w wielu jednostkach tego typu, charakterystyczne jest różnorodne umundurowanie. Część ma jeszcze cywilne ubrania, część elementy włoskiego umundurowania. Hełmy także są różne; dominują hełmy produkcji czeskiej M 1934, a także francuskie M 1915 (zdobyte na armii jugosłowiańskiej). (źródło: Thomas N., Mikulan K., Axis Forces in Yugoslavia 1941- 45, Oxford 1995.)

Członkowie MVAC nosili umundurowanie zarówno włoskie jak i byłej armii jugosłowiańskiej, z różnymi dystynkcjami w zależności od regionu w którym operowały. Także nakrycia głowy były różne. Zdarzały się czarne berety, czapki jugosłowiańskiej armii, włoskie hełmy, czeskie M 1934 i inne… Nadmienić trzeba iż zdarzały się także oddziały, nieumundurowane. Były to głównie samoczynnie tworzące się odziały milicji muzułmańskiej we wschodniej Czarnogórze.

Chorwaci

Na terenach okupowanej części Chorwacji stworzone zostały jednostki w sile ok. 100 żołnierzy w ramach MVAC. Oddziały te operowały w wyznaczonych regionach, i co ważne trzymały się tylko w swoich regionach etnicznych i religijnych. Aby uniknąć zadrażnień i walk między swoimi „sojusznikami” Włosi podzielili te grupy bojowe (w sile kompanii piech. nazywane „bande”) wg wyznania itp. Przykładowo na terenie graniczącym z Bośnią było 8 takich oddziałów, z czego 6 katolickich (ich znakiem były czerwone nakrycie głowy, „miękki fez, noszony na wzór tych, które nosili barsaglierii) i 2 prawosławne (pomarańczowe). Ich słabością było to, iż operowały one oddzielnie, co najwyżej współdziałały w wymianie informacji (na swoim terenie operowały tylko z jednostkami włoskimi lub obrony terytorialnej).

Chorwaci i Kozacy na froncie wschodnim

Natomiast na froncie wschodnim przy utworzonej w marcu 1942 r. 8 armii włoskiej z rozbudowanego korpusu ekspedycyjnego do walki z bolszewizmem (CSIR pod dowództwem gen. porucznika Giovanniego Messy, przejął on później także dowództwo całej armii na wschodzie ), walczyli ochotnicy chorwaccy i kozaccy. Kozacki oddział ochotniczy u boku Włochów miał wielkość sotni. Został utworzony w 1942 r., i składał się z 355 (360) żołnierzy, z czego 1 pułkownik, 4 oficerów i 350 żołnierzy. Ten niewielki oddział początkowo dołączono do pułku lansjerów „Novaria”. Po kapitulacji Włoch, oddział przyłączył się do „niemieckich” kozaków. Kozacy nosili włoskie umundurowanie, odznaki, dystynkcje, natomiast spodnie jeszcze sowieckie. Na lewym ramieniu nosili odznakę w barwach narodowych Rosji (niebieski, biały, czerwony). Czasami zdarzało się, że tarcza ta była na prawym rękawie. Członkowie jednostki mogli także nosić tradycyjne mundury kozackie. Jako nakrycie głowy nosili standardowe papachy w kolorze czarnym lub białym.

Żołnierze chorwackiego legionu u boku 8 armii włoskiej na froncie wschodnim. Legioniści całkowicie umundurowani wg standardów Królewskiej Armii Włoskiej. Legion posiadał własny sztandar, widoczny na zdjęciu, w chorwackich barwach narodowych (czerwony, biały, niebieski). Na lewym ramieniu żołnierza trzymającego sztandar widoczna tarcza z szachownicą (taka samą jak na fladze). (źródło: Jowett P. S., The Italian Army 1940 - 45 (1) Europe 1940 - 43. Oxford 2000.)

Żołnierze chorwackiego legionu u boku 8 armii włoskiej na froncie wschodnim. Legioniści całkowicie umundurowani wg standardów Królewskiej Armii Włoskiej. Legion posiadał własny sztandar, widoczny na zdjęciu, w chorwackich barwach narodowych (czerwony, biały, niebieski). Na lewym ramieniu żołnierza trzymającego sztandar widoczna tarcza z szachownicą (taka samą jak na fladze). (źródło: Jowett P. S., The Italian Army 1940 – 45 (1) Europe 1940 – 43. Oxford 2000.)

Członkowie chorwackiego legionu (pułku) piechoty na froncie wschodnim, wywodzili się z części kraju okupowanego przez Włochy. Legion ten został stworzony po 26 lipca 1941 r. po spotkaniu gen. Antonio Oxilio z Ante Pavelićem (poglawnikiem, czyli wodzem narodu chorwackiego). Składał się on z bat. piech., kompanii moździerzy (81 mm) i baterii dział przeciwpancernych. Skład osobowy to 1211 żołnierzy, 45 oficerów, z czego 20 podoficerów, 1100 szeregowców i 108 koni. {{Legione Croata Autotransportable}} przybył do Rosji w kwietniu 1942 r. Jednostka walczyła razem z 3 pułkiem barsaglierów w rejonie miasta Meskov, zima 1942/43 (w składzie 3 DP {{Principe Amadeo Duca D’Aosta}}, gdzie jednostka została dozbrojona i zmotoryzowana, natomiast pierwsze walki toczyła w składzie 63 DP Czarnych Koszul „Tagliamento”). Żołnierze nosili mundury i insygnia MVSN, przy czym na lewym rękawie nosili tarczę z napisem „Hrvatska” . Wykazał się świetnymi zdolnościami bojowymi, odwagą i determinacją. Zniszczony w grudniu 1942 r. w czasie kontrofensywy radzieckiej. Jego resztki zostały odesłane do Chorwacji, w celu odpoczynku i uzupełnienia. Powtórne formowanie legionu spełzły na niczym wskutek kapitulacji Włoch.

Bibliografia:

Kosutic I., {bib{Hrvatsko domobranstvo u drugom svjetskom ratu, II Dio}bib}, tłumaczenie z języka angielskiego za axishistory.com.
Fouler J.T. {bib{Axis Cavalry in World War II}bib}, Oxford 2001.
Jowett P. S., {bib{The Italian Army 1940 – 45 (1) Europe 1940 – 43}bib}. Oxford 2000.
MacGregor K., Hitlers {bib{Italian Allies. Royal Armed Forces. Fascist Regime and the War of 1940 – 43}bib}. Cambridge 2003.
Kuberski J.H., {bib{Sojusznicy Hitlera}bib}, Warszawa 1993.
Niger T., {bib{Partisan Warfare 1941- 45}bib}.

Londyn 1983.
Piekałkiewicz J., {bib{Wojna kawalerii 1939 – 1945}bib}, Łódź 2002.
Piekałkiewicz J., {bib{Kalendarium wydarzeń II wojny światowej}bib}, Warszawa 1996.
Thomas N., Mikulan K., {bib{Axis Forces in Yugoslavia 1941 – 45}bib}, Oxford 1995.
Trey R., {bib{Żołnierze Mussoliniego}bib}, Warszawa 2000.
{bib{Wielka historia świata}bib}, t. 10, 1870- 1945, pod red. M. Szulca, Warszawa 2004.
www.Axisforum.com
www.Comandosupremo.com