Powstanie krakowskie - 1846 rok

Na wstępie chciałem rozwiać pewne krążące wśród niektórych mity. Powstanie krakowskie (rewolucja krakowska) to nie to samo co rabacja galicyjska. A rabacja galicyjska nie powinna być nazywana rabacją krakowską. Te wydarzenia to dwie różne, choć związane ze sobą, sprawy. Powstanie krakowskie było zorganizowane przez szlachtę, a jego celem było odzyskanie niepodległości. Rabacja galicyjska była wystąpieniem chłopskim skierowanym przeciwko powstaniu krakowskiemu (!). Przyczyna rabacji - sprawnie działająca propaganda austriacka, wedle której cesarz chciał znieść pańszczyznę, a powstanie szlachty miało temu zapobiec...

W latach 40. XIX wieku na ziemiach zaboru pruskiego wysunięto utopijny plan, który miał jednocześnie rozwiązać sprawę chłopską i połączyć ją z walką o wyzwolenie narodowe. Spiskowcy niepodległościowi, głównie pochodzenia szlacheckiego, chcieli pozyskać chłopów do walki o niepodległość Polski, nie uszczuplając jednak poważnie dawnych przywilejów szlacheckich. Jako granicę ustępstw wobec chłopstwa ustalili gotowość nadania chłopom na własność ziem, które dotychczas były przez nich użytkowane. W zamian za to chłopi mieli wziąć udział w powstaniu pod wodzą szlachty.

Taki sposób rozwiązania sprawy chłopskiej przyjęto za podstawę w przygotowaniu powstania, które miało wybuchnąć jednocześnie we wszystkich zaborach. Na stanowisku naczelnego wodza widziano najczęściej generała Ludwika Mierosławskiego. Niestety, w pierwszych dniach lutego 1846 roku policja w Królestwie Pruskim wpadła na trop spisku w Wielkim Księstwie Poznańskim i aresztowała większość jego przywódców. Praktycznie uniemożliwiło to rozpoczęcie walki z zaborcą. W Galicji nastąpiły również aresztowania, ale szczęśliwie dla spiskowców dotknęły one stosunkowo niewielką grupę osób zaangażowanych w przeprowadzenie powstania i przygotowania do walki zbrojnej trwały tam nadal.

Po aresztowaniach w Wielkopolsce na siedzibę władz powstańczych spiskowcy wybrali Kraków, graniczący ze wszystkimi trzeba zaborami. Wstępnie ustalono termin wybuchu powstania na noc z 21 na 22 lutego. Przywódcy powstania zakładali, że uda im się opanować niektóre miasta i błyskawicznie utworzyć kilkunastotysięczne oddziały zbrojne, składające się w znacznej mierze z chłopów. Część z nich po mniej więcej miesiącu miała wkroczyć do Królestwa Polskiego, aby w ten sposób rozszerzyć obszary objęte powstaniem na większość ziem polskich. Te ambitne plany zostały jednak przekreślone przez falę aresztowań, jaka miała miejsce w zaborze pruskim. Również władze austriackie zostały powiadomione o spisku i aby nie dopuścić do starć zbrojnych, zaczęły zakreślone na szeroką skalę działania zapobiegawcze. Wzmocniono załogi wojskowe stacjonujące w miastach, a 18 lutego Austriacy wkroczyli do Krakowa, w którym od dłuższego czasu działali spiskowcy. W mieście przebywało w tym czasie trzech członków przyszłego rządu, który miał ujawnić swoją działalność po wybuchu powstania. Sytuacja była bardzo niekorzystna dla Polaków, dlatego postanowiono odłożyć rozpoczęcie walk na termin późniejszy, lecz mimo tego w kilku miejscach, w tym w Krakowie, Chrzanowie i Jaworznie zaczęły się starcia. Do sprawy aktywnie przyłączyli się także górale dowodzeni przez ks. Leopolda Kmietowicza i Jana Andrusikiewicza, jednak po kilku mniejszych sukcesach musieli ulec przeważającym siłom austriackim.

Dowódca garnizonu stacjonującego w Krakowie został poinformowany o walkach i nie chcąc dopuścić, by jego żołnierze zostali otoczeni przez oddziały powstańców i odcięci od wojsk austriackich, rozkazał wycofanie się z Krakowa. W oswobodzonym mieście, rankiem 22 lutego 1846 roku powołano Rząd Narodowy, w którego skład weszli Jan Tyssowski, Ludwik Gorzkowski i Aleksander Grzegorzewski. Opublikowano manifest, w którym wzywano wszystkich Polaków, niezależnie od klasy społecznej, do walki, obiecując jednocześnie rozdanie ziemi powstańcom. Manifest Rządu Narodowego ogłaszał także uwłaszczenie chłopów bez odszkodowania i zniesienie wszelkich przywilejów, jakimi niektórzy do tej pory się cieszyli. Treść dokumentu miała pobudzić do działania szerokie rzesze chłopstwa, i tak częściowo się stało. Mieszkańcy Krakowa i okolicznych wiosek w pełni poparli powstanie.

Powtórzyła się jednak historia z powstania listopadowego. Tyssowski nie był w pełni przekonany, czy powstanie ma szanse odnieść skutek, dlatego nie przystąpił energicznie do tworzenia oddziałów zbrojnych. Na dodatek między członkami rządu doszło do spięć, w wyniku czego Tyssowski odsunął Gorzkowskiego i Grzegorzewskiego od władzy, ogłaszając się dyktatorem.

Kilka dni później do Krakowa przybył rewolucjonista Edward Dembowski, którego działalność przyniosła wiele pożytku powstańcom krakowskim. Zorganizował w Wieliczce władze rewolucyjne i gwardię robotniczą, a następnie wkroczył na jej czele do Krakowa, aby wzmocnić rodzącą się rewolucję. Tyssowski wyznaczył go na swojego sekretarza - i od tej pory to Dembowski sprawował faktyczną władzę nad powstaniem. Nawoływał on do rozszerzenia reform w manifeście Rządu Narodowego, postulował, by rozdano ziemię chłopom bezrolnym oraz utworzono tzw. warsztatów narodowych, w którym miano zatrudniać bezrobotnych. Chciał uzyskać poparcie jak największych mas chłopskich dla powstania, dlatego słał licznych emisariuszy do Galicji. Jednak jego działania nie przyniosły oczekiwanych rezultatów, gdyż wysłannicy nie docierali do większości chłopów, a na dodatek przeciwdziałały temu władze austriackie.

Austriacy szybko opanowali sytuację na prowincji i skierowali wojsko na Kraków. Jakby tego było mało, za wojskiem ciągnęły gromady podburzonych przez władze austriackie chłopów. Dembowski nie dysponował na tyle dużymi siłami, by się temu przeciwstawić, dlatego musiał postawić wszystko na jedną kartę. Mieszkańcy Krakowa zorganizowali procesję religijną, która miała stawić czoła chłopstwu. Dembowski miał nadzieję, że - odwołując się do uczuć religijnych - uda mu się opanować nastroje chłopów, a nawet przeciągnąć ich na stronę powstańców. Lecz ku jego zaskoczeniu, procesja nie stanęła z nimi oko w oko, lecz z wojskiem austriackim. Żołnierze przyjęli ich całkiem ciepło - ogniem artyleryjskim. Dembowski i większość uczestników procesji zginęli.

Wraz z śmiercią Edwarda Dembowskiego powstanie upadło. Tyssowski zrzekł się dyktatury, a reszta oddziałów powstańczych przekroczyła granicę pruską. Kraków zajęty został przez wojska austriackie i jeszcze tego samego roku wcielony do Austrii.

Skutkiem upadku powstania była likwidacja Rzeczypospolitej Krakowskiej i masowe represje wobec członków organizacji spiskowych ujawnionych w trzech zaborach. Odbyło się wiele egzekucji, a austriackie więzienia zapełniły się schwytanymi powstańcami. Fala terroru objęła również zabór pruski...