Armata przeciwpancerna wz. 36 Bofors

W związku ze zbrojeniem się naszych sąsiadów – ZSRR i III Rzeszy – w coraz to nowe typy broni pancernej, lotniczej i nie tylko, w Polsce na początku lat 30. rozpoczęto zakrojoną na szeroką skalę modernizację polskich sił zbrojnych. Po zakończeniu I wojny światowej trwał rozwój broni pancernej – czołgów, pojazdów opancerzonych, broni przeciwpancernej… Coraz bardziej zdawano sobie sprawę, że pojazdy pancerne będą odgrywać w przyszłej wojnie decydującą rolę. Aby z nimi walczyć, należało posiadać skuteczną broń.

Do połowy lat 30. Wojsko Polskie nie posiadało armaty przeciwpancernej. Komitet do Spraw Uzbrojenia i Sprzętu zlecił w 1935 roku prace nad stworzeniem własnej armaty, niestety w Instytucie Technicznym Uzbrojenia przeciągały się prace nad armatą przeciwpancerną kalibru 40 milimetrów. Już w poprzedniej dekadzie podjęto pierwsze próby stworzenia rodzimej armaty przeciwpancernej. Złożono między innymi zamówienie na cztery działa w zakładach Pocisk, ale nie zostało ono zrealizowane do 1927 roku. W latach 1928–1931 prowadzono próby z armatami przeciwpancernymi Driggsa, Beardmore’a, Boforsa i Škody, a także działkiem piechoty wz. 25. Armaty nie spełniały podstawowego założenia, czyli zwalczania broni pancernej na odległość tysiąca metrów z możliwością penetracji pancerza grubości 25 milimetrów. Do prac nad armatą przeciwpancerną przystąpiły również zakłady starachowickie, które w 1934 roku wyprodukowały dwa działa kalibru 55 milimetrów.

Po nieudanych próbach stworzenia własnej armaty przeciwpancernej Ministerstwo Spraw Wojskowych zleciło znalezienie odpowiedniej broni za granicą. Po szybkich poszukiwaniach wybrano armatę L/45 kalibru 37 milimetrów, produkowaną przez szwedzkiego Boforsa. Zaletami tej armaty była mała masa, łatwość obsługi, dobra celność i przebijalność pancerza.

W grudniu 1935 roku podpisano z Boforsem umowę na zakup trystu armat. Zamówienie miało być zrealizowane do czerwca 1938 roku. Zakupiono także licencję na podjęcie produkcji armaty w kraju. Pierwsza partia czterdziestu sztuk dotarła do Polski na przełomie lutego i marca 1937 roku. W tym czasie Biuro Konstrukcyjne wytwórni Stowarzyszenia Mechaników Polskich z Ameryki w Pruszkowie przy współpracy Boforsa przystąpiło do opracowywania warunków technicznych produkcji armaty. Dokonano niewielkiej modyfikacji łoża dolnego poprzez zmniejszenie rozstawu kół (koła o mniejszej średnicy i tarczach pełnych zamiast szprych).

Do transportu armaty w piechocie i kawalerii opracowano w styczniu–marcu 1936 roku dwa modele przodka. Jeden skonstruowany w fabryce H. Cegielskiego S.A. nie zdobył uznania, ponieważ mógł pomieścić tylko czterdzieści pocisków. Projekt przodka Zbrojowni nr 2 w Warszawie wszedł do produkcji, ponieważ mieścił szesnaście skrzyń po pięć naboi w każdej. Przodek piechoty miał tylko jeden dyszel, do którego zaprzęgano dwa konie, w kawalerii używano zaprzęgu trzykonnego, który wymagał dwóch dyszli i dodatkowej orczycy. Dla większej ruchliwości taktycznej sprzętu od sierpnia 1936 roku podejmowano próby stosowania do holowania armaty ciągników motorowych. Użyto samochodu terenowego Polski Fiat 508/518 i ciągnika gąsienicowego C2P. W następnym roku wypróbowano ciągnik kołowy PZInż. 302 oparty na zespołach samochodu PF 508/518 i półgąsienicowego ciągnika Citroën Kegresse P17. Ciągnik kołowy PZInż. 302 był podstawowym środkiem transportu armaty. Zastosowanie ciągników motorowych i praktyczne użycie sprzętu wymagało wzmocnienia łoża górnego i zawieszenia oraz zwiększenia wytrzymałości czopów, panewek, i prowadnic. Elementy te wzmocniono według projektu Biura Konstrukcyjnego wytwórni SMPzA.

Prace na rzecz rozbudowy polskich sił zbrojnych przeprowadzone w 1935 i 1936 roku zakładały zwiększenie zaopatrzenia piechoty i kawalerii w broń przeciwpancerną. Od 1937 roku wprowadzano armaty do uzbrojenia pułków i brygad kawalerii. Brygadom kawalerii przydzielono po czternaście armat (plutony przeciwpancerne), dywizjom piechoty – po dwadzieścia siedem (kompanie piechoty). Wojsko Polskie miało otrzymać armaty w trzech fazach: w pierwszej 684, w drugiej 782, a w ostatniej 1572, co dawało w sumie 3038 armat. Do września 1939 roku wyprodukowano dziewięćset sztuk w zakładach Stowarzyszenia Mechaników Polskich z Ameryki w Pruszkowie i w fabryce H. Cegielskiego w Rzeszowie, Bofors dostarczył zaś trzysta armat, co w sumie dawało 1200 sztuk – zrealizowano tylko 1/3 planu zbrojenia Wojska Polskiego w broń przeciwpancerną. W latach 1938–1939 sprzedano do Hiszpanii, Anglii, Rumunii 250 dział, w tym trzydzieści sztuk do Rumunii.

Armaty przeciwpancerne wz. 36 produkcji polskiej miały numery od 401 wzwyż, produkcji szwedzkiej – od 101 do 400. Bofors bezpłatnie przygotował do listopada 1936 roku projekt umieszczenia armaty wz. 36 wspólnie z cekaemem wz. 30 w wieży czołgu 7TP. Nowa broń otrzymała oznaczenie wz. 37 i miała wymienną lufę z armatą wz. 36. Projekt ten był dobrze opracowany, a armata wz. 37 doskonale nadawała się do uzbrojenia czołgu. Armatę wz. 36 wykorzystywano także to badań nad dwoma prototypowymi egzemplarzami czołgu TKS-D i do zbudowania armaty fortecznej wz. 37.

Armata przeciwpancerna wz. 36 kalibru 37 milimetrów na polu walki okazała się bardzo skutecznym sprzętem. Potrafiła przebić z odległości stu metrów pancerz o grubości czterdziestu milimetrów, co umożliwiało polskim żołnierzom skuteczną walkę z pojazdami pancernymi, jakich użył Wermacht podczas kampanii 1939 roku. Armata była trudna do wykrycia, lekka i bardzo celna. Stanowiła silną broń w walce przeciwko okupantowi. Jedyną jej wadą była zbyt mała liczba dział na wyposażeniu Wojska Polskiego we wrześniu 1939 roku. Przyjmuje się, że armata zniszczyła około 120–150 czołgów i około stu samochodów pancernych. Wermacht używał zdobyczne armaty wz. 36 w późniejszych walkach.

Dane taktyczno-techniczne:

kaliber: 37 mm
obsługa: 5 żołnierzy
masa na stanowisku bojowym: 380 kg
w położeniu marszowym: 930 kg
donośność maksymalna: 7100 m
prędkość początkowa pocisku: 800 m/s
szybkostrzelność: 10 strz/min
amunicja: pocisk ppanc. ze smugaczem, pocisk ppanc., odłamkowo-burzący
masa naboju: 1,45 kg
masa pocisku: 0,7 kg
przebicie płyt pancernych ze 100 m: płyta pancerna o grubości do 40 mm
wymiary w położeniu marszowym bez przodka: długość 3050 mm, szerokość 1220 mm, wysokość 1010 mm, długość lufy 45 kalibrów (1665 mm)