"Polska osamotniona. Dlaczego Wielka Brytania zdradziła swojego najwierniejszego sojusznika?" - Jonathan Walker

„Szczęśliwy ten naród, którego historia jest nudna”, mówi przysłowie. Niestety dla narodu polskiego, a na szczęście dla historyków – i, niestety, dla polityków – historia Polski nie jest nudna. Nie jest nudna dla Polaków, ale i okazuje się, że nie jest też nudna dla obcokrajowców. Niedawno miałem okazję przeczytać najnowszą książkę ze stajni wydawnictwa Znak: „Polska osamotniona. Dlaczego Wielka Brytania zdradziła swojego najwierniejszego sojusznika?”, której autorem jest Jonathan Walker, pisarz i historyk, członek brytyjskiej komisji do badań nad historią wojskowości oraz autor wielu książek i artykułów. Do najbardziej znanych jego publikacji należą: Aden Insuregency. The Savage War In South Arabia 1962-1967 i The Blond Tub. General Gough and the Battle of Bullecourt 1917. Tym razem zajął się tematyką drugowojenną, co cieszy tym bardziej, że postawił sobie za cel przedstawienie stosunków polsko-brytyjskich w czasie drugiej wojny światowej. Dokładniej: zajął się polityką rządu i przedstawicieli Jego Królewskiej Mości, w rezultacie której najwierniejszy sojusznik Imperium Brytyjskiego znalazł się pod okupacją sowiecką, zdany na łaskę i niełaskę generalissimusa Stalina.

Wydanie

Na szczęścia o walorach wydawniczych Znaku nie trzeba zbyt dużo pisać, ponieważ każdy, kto ma w biblioteczce jakąkolwiek pozycję tego wydawnictwa, wie, że są one – zarówno jeśli chodzi o zewnętrzne walory, jak i wewnętrzne – na najwyższym poziomie. Książkę wydano w twardej oprawie z obwolutą, w bardzo ładnej szacie graficznej i uzupełniono sześcioma dobrej jakości, czytelnymi mapami. Martwi tylko to, że jedyne zdjęcie w publikacji znajduje się na okładce – wielka szkoda. Zastanawia, a raczej zastanawiała, mnie jeszcze jedna kwestia: dlaczego książka została wydana pod nieco zmienionym tytułem. Oryginalny (SOE and the Collapse of the Polish Resistance) byłby bardziej odpowiedni, ponieważ lwia część pozycji to właśnie rola SOE w pomocy i współdziałaniu (lub jego braku) z polskimi siłami zbrojnymi w okupowanym kraju. Można się tylko domyśleć, że zmiana drugiego członu tytułu było zabiegiem marketingowym.

Treść

Książkę podzielono na dziesięć rozdziałów, z których każdy omawia inne ważne dla przedstawienia problemu zagadnienie z historii współdziałania trudnego sojuszu angielsko-polskiego. Autor wybrał układ problematyczny, z tym że udało mu się w taki sposób przedstawić zagadnienia i tak ułożyć treść poszczególnych rozdziałów, że Czytelnik się nie gubi, a część faktów – co zrozumiałe – przeplata się przez całą książkę. Na uwagę zasługuje nie tylko obszerna bibliografia, w której znajdują się również polskojęzyczne pozycję, ale i to, że autor zadał sobie sporo trudu, przeprowadzając kwerendę źródłową nie tylko w archiwach angielskich czy amerykańskich, ale i polskich. Widać podczas lektury, że przeprowadził też sporo wywiadów oraz korzystał z relacji świadków i bohaterów opisywanych przez niego wydarzeń.

Autor rozpoczyna narrację od opisu kampanii wrześniowej w pierwszym rozdziale. Oczywiście nie relacjonuje przebiegu całej kampanii, a tylko najważniejsze i najbardziej charakterystyczne jej aspekty. Tu trzeba od razu nadmienić, że książka powstała dla czytelnika „zachodniego”, a więc studiujący ją Polak od razu zauważy, że niektóre fakty specjalnie wyeksponowano, aby zaciekawić przeciętnego Anglika czy Amerykanina. Przykładem może być tu rozprawienie się ze mitem o szarży polskiej kawalerii na niemieckie czołgi. Walker przedstawia również spojrzenie władz i dowództwa brytyjskiego na samą kampanię i na plany strategiczne (które dalekie były od wysyłania choćby eskadry na pomoc sojusznikowi), agresję ZSRR na Polskę i jej konsekwencje, włącznie z Katyniem, i o mało co niedoprowadzony do realizacji plan wysłania alianckiego korpusu ekspedycyjnego, w którego skład miała wejść Podhalańska Brygada Strzelców, na pomoc zaatakowanej przez ZSRR Finlandii. Oczywiście nadmienia przy tej okazji o współpracy okupantów Polski, o warunkach życia w poszczególnych strefach okupacyjnych, o rodzącej się partyzantce i armii podziemnej oraz jej współpracy z wywiadem i kontrwywiadem Wielkiej Brytanii. Tak można by opisywać jeszcze długo, ale nie w tym rzecz.

Pozycja Walkera skupia się jednak na przedstawieniu zupełnie innego zagadnienia niż tylko sytuacji okupowanej Polski, choć ta – jak również sytuacja Żydów, holocaust i walka samych Polaków – stanowi sporą część książki i przewija się przez wszystkie jej rozdziały. Tym bardziej są one cenne, że oprócz suchych faktów i wiedzy z literatury autor dotarł do świadków wydarzeń i alianckich raportów dotyczących sytuacji na okupowanych terenach Rzeczpospolitej. Autor skupia się jednak na zupełnie czymś innym, a mianowicie na wkładzie Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, Armii Krajowej, polskiego wywiadu i kontrwywiadu w zwycięstwo aliantów w II wojnie światowej. Pokazuje rolę polskich naukowców w rozszyfrowaniu Enigmy oraz wywiadu AK, który zdobył i dostarczył do Anglii część rakiet V-1 i V-2, działalność dywersyjną polskiej armii podziemnej i niewielką niestety pomoc Brytyjczyków. SOE i w ogóle cała administracja wojskowa traktowała kwestię pomocy dla armii podziemnej traktowała jako przykry obowiązek. W przeciwieństwie do Francji, Belgii, Holandii, a nawet Grecji i partyzantki Tity AK otrzymywała niewielki procent pomocy materialnej i finansowej przeznaczonej dla sojuszników. Autor porównuje również znaczenie wkładu w zwycięstwo innych okupowanych sojuszników Anglii z dokonaniami Polaków, łechcząc w ten sposób nasze ego. Jednym z najciekawszych fragmentów książki jest ten opisujący pomoc dla powstania warszawskiego. Autor nie tylko szczegółowo przedstawia, kiedy następowały zrzuty, jakie były straty wśród załóg, jakimi trasami przelatywały, ale i jaka był ich skuteczność, a raczej jaki procent trafiał do powstańców. Opisuje również kłody, jakie rzucali Sowieci (i po części sami Anglicy), aby ukrócić te ryzykowne loty; choć należy stwierdzić, że o ile alianci mieli dużo racji, to Sowieci robili to z wyrachowania. Walker przedstawia najważniejsze sylwetki angielskich przyjaciół Polski i Polaków, ale i wrogów oraz osób obojętnych na sprawy najlepszego sojusznika.

Podsumowanie

Reasumując, jest to porządnie napisana książka popularno-naukowa, przedstawiająca spojrzenie angielskiego historyka na drażliwe problemy sojuszu polsko-brytyjskiego. Walker nie napisał książki potępiającej Wielkiej Brytanii i rządu za to, co się stało. Przedstawia osąd rozsądnie i z umiarkowaniem, co nie oznacza, że unika spostrzeżeń o hipokryzji i oportunizmie, niewygodnych dla zachodnich aliantów i Sowietów, zarówno dla wojskowych, jak i polityków. Jeśli chodzi o wartość merytoryczną, nie wprowadza nic specjalnie nowego do dzisiejszego stanu wiedzy na ten temat, który także w polskiej historiografii został już szeroko opisany. Na uznanie zasługuje praca redaktora merytorycznego, który często koryguje nieścisłości i opisuje je – w przypisach – zgodnie z dzisiejszym stanem badań. Książka w skali od 1 do 10 zasługuje na 7 punktów.

Autor: Jonathan Walker
Tytuł: Polska osamotniona. Dlaczego Wielka Brytania zdradziła swojego najwierniejszego sojusznika?
Tytuł oryginalny: Poland Alone. SOE and the Collapse of the Polish Resistance, 1944
Wydawnictwo: Znak
Data wydania: 2010
Oprawa: twarda z obwolutą
Liczba stron: 379
ISBN: 978-83-240-1301-2