Kontynuując z pewnym opóźnieniem cykl o sprzęcie Sił Powietrznych Białorusi upamiętniający pilotów zmarłych tragicznie podczas radomskiego Air Show, przedstawiamy naszym Czytelnikom kolejny artykuł. Tym razem piszemy o samolocie, który "zwiedził" kawał świata. Redakcja.
W ostatnich latach Republika Białorusi, spadkobierca znacznej ilości sprzętu lotniczego otrzymanego w spadku po Związku Radzieckim, jako jeden z niewielu krajów WNP podjęła (pomimo niewielkich funduszy) kroki w celu choćby częściowego zmodernizowania i przedłużenia resursu posiadanej floty samolotów wojskowych. Obecnie lotnictwo wojskowe Białorusi może się pochwalić co najmniej kilkoma zmodernizowanymi MiG-ami-29BM, które pod okiem rodzimych specjalistów i kooperantów z Federacji Rosyjskiej w latach 2003-2005 przeszły remont i modernizację w Lotniczym Zakładzie Remontowym nr 558 w Baranowiczach. Podjęto również wysiłek w celu modernizacji floty samolotów Su-27 (m.in. maszyn Su-27UB do standardu UBM1) i śmigłowców Mi-8 (wariant Mi-8MTKO1). Rzadko wspomina się jednak o tym, iż przemysł lotniczy tego kraju opracował i wdrożył jeszcze jeden ciekawy projekt – mianowicie modernizację dwumiejscowych maszyn szkolno-bojowych Su-25UB do standardu Su-25UTB. Jednocześnie należy w tym miejscu wyjaśnić, iż nie jest to literówka i Su-25UTB nie ma absolutnie żadnego związku z pokładowym samolotem treningowym Su-25UTG.
Modernizacja szturmowych "szparek" Su-25UB do wariantu Su-25UTB powstała niejako na uboczu, bez większego rozgłosu, na tle sztandarowych produktów białoruskiego przemysłu lotniczego: MiG-a-29BM i Su-27UBM1, powstałych 558.ARZ w Baranowiczach w partnerstwie z przedsiębiorstwami z Rosji. Jest to również, co interesujące, najprawdopodobniej jedyny wariant modernizacyjny proponowany przez zakłady przemysłu lotniczego w Białorusi, który został dotąd wyeksportowany. I choć ze względu na niewielki zakres przeprowadzonych prac modernizacyjno-remontowych (o przeznaczeniu samolotu i parametrach taktyczno technicznych nie wspominając) trudno go porównać z obydwoma wymienionymi maszynami, warto o tytułowym samolocie napisać kilka słów. Niniejszy artykuł postara się zatem przybliżyć kulisy powstania i kilka podstawowych informacji na temat powstałej w Białorusi kolejnej dość interesującej – i jednocześnie dość skąpo opisanej w dostępnej literaturze – wersji rozwojowej samolotu szturmowego Su-25.
Powstanie i produkcja samolotów Su-25 oraz Su-25UB
Po pomyślnym ukończeniu wszystkich prób państwowych i prób przydatności bojowej samolotu (opatrzonych kryptonimem "Romb-1") w Afganistanie pomiędzy 16 kwietnia a 5 lipca 1980 roku wersja produkcyjna prototypu T8 została skierowana do produkcji seryjnej jako samolot szturmowy Su-25, przeznaczony dla lotnictwa frontowego WWS. Pierwsze egzemplarze produkcyjne samolotu Su-25 opuściły hale montażowe Państwowych Zakładów Lotniczych nr 31 w Tbilisi (ТАПО – Тбилисское авиационное производственное объединение) już w kwietniu 1981 roku i po pomyślnym przetestowaniu przez fabrycznych oblatywaczy trafiły do 200 OSzAP (Odtielnyj Szturmowyj Awiacjonnyj Połk - Samodzielny Pułk Lotnictwa Szturmowego) bazującego w Sitał Czaji w dzisiejszym Azerbejdżanie.
W początkowym okresie samoloty Su-25 produkowano wyłącznie na użytek Sił Powietrznych ZSRR, jednakże dość wcześnie, bo już w roku 1982, wyrażono zgodę na ich eksport, na razie przynajmniej do krajów należących do Układu Warszawskiego. Pomimo rozpoczęcia produkcji w roku 1981, dopiero sześć lat później Su-25, po dalszych udoskonaleniach, został formalnie przyjęty na uzbrojenie WWS. Jednocześnie przygotowano eksportowe odpowiedniki radzieckich maszyn o nieco zmienionym wyposażeniu, oznaczone odpowiednio jako Su-25K i Su-25UBK (gdzie "K" oznacza Komierczeskij, komercyjny). Jednocześnie w roku 1986 wyrażono również zgodę na eksport samolotu poza struktury Paktu Warszawskiego. Pierwszym zagranicznym odbiorcą Su-25 była w kwietniu 1984 roku Czechosłowacja.
W międzyczasie, kierując się z pewnym opóźnieniem potrzebami jednostek liniowych, zbudowano jeszcze prototyp dwumiejscowej maszyny szkolnej, oznaczonej T8UB-1. Przez długi czas Su-25 nie miał wersji szkolnej, szkolenie pilotów realizowano zaś na samolotach L-39 Albatros. Dziewiczy lot samolotu seryjnego odbył się 10 sierpnia 1985 roku. Pod koniec tego roku samolot pod oznaczeniem Su-25UB uzupełnił w pułkach maszyny jednomiejscowe. W przeciwieństwie do wielu szkolnych "szparek" odpowiadających innym typom samolotów bojowych w ZSRR, Su-25UB zachował pełne własności bojowe wariantu jednomiejscowego. W sumie do 1991 roku wyprodukowano łącznie 1024 egzemplarze Su-25 różnych wersji. Samoloty w wersji dwumiejscowej produkowano w zakładach lotniczych należących do koncernu Suchoja w Ułan-Ude (Buriacja), a produkcję maszyn jednomiejscowych kontynuowano w zakładzie lotniczym TAPO w Tbilisi. Łącznie zbudowano tam przeszło 871 egzemplarzy samolotów szturmowych Su-25 (w tym 825 Su-25/Su-25K i około 50 Su-25BM - przeznaczonych m.in. do holowania celów powietrznych, jednak w jednostkach używano ich również jako maszyn bojowych). Do tej liczby doliczyć należy również śladową liczbę egzemplarzy Su-25 innych wersji, w tym stosunkowo niewielką serię produkcyjną Su-25T, dalekiej modernizacji Su-25 na bazie płatowca Su-25UB.
Eksport Su-25K/UBK obejmuje ponad 210 sprzedanych egzemplarzy. Po upadku Związku Radzieckiego maszyny tego typu weszły na uzbrojenie większości krajów WNP.
