1. Wstęp

Czy w rzeczywistości świat kobiet w wiekach średnich to głównie praca i życie w rodzinie, podporządkowanie jej potrzebom i patriarchalnym regułom? Niejednokrotnie spotykamy się z takim stereotypem, ale uważam, że jest niesłuszny, a historia nie zawsze była dla kobiety sprawiedliwa, bowiem jej podległy status, uzależnienie, bezsilność społeczna i polityczna, trwająca całe stulecia, nie zostały narzucone przez prawa natury, lecz stanowiły konstrukcję społeczną, polityczną, kulturową, uwarunkowaną historycznie. W średniowieczu występują przecież wybitne postacie kobiet w roli władczyń czy intelektualistek. Wymieńmy tutaj choćby królową Chrotchildę, Małgorzatę, Katarzynę ze Sieny oraz słynną Joannę d`Arc.

Chciałbym zatem przedstawić, jak żyły kobiety w średniowieczu, kim były, czym się zajmowały oraz jak niektóre z nich zapisały się w średniowiecznej historii.

2. Kobieta i życie w społeczności

Rodzina i praca
Podstawową komórką społeczną była i jest rodzina, a w związku z tym także małżeństwo. Zarówno w pierwszym, jak i w drugim przypadku centralną postacią w każdej z tych form jest kobieta, rdzeń niejako, bez którego instytucje te nie mają racji bytu, główna sprężyna obu tych konstrukcji^[1]. Robert Dossier wysunął owo stwierdzenie, opierając swe badania na archeologii jako źródle poznania i zauważył, że wiele odnalezionych przedmiotów związanych z życiem codziennym w znacznej większości należało do kobiet. Jednak czy na pewno miały one w domu większe znaczenie niż mężczyzna? Pamiętajmy, że rodzina średniowieczna miała charakter patriarchalny i była silnie zhierarchizowana. Pozycję kobiety cechowała podległość najpierw ojcu, potem mężowi, ewentualnie bratu. Po osiągnięciu wieku pełnoletniego, który w okresie feudalnym zgodnie z większością panujących zwyczajów, wynosił dla dziewcząt dwanaście, a dla chłopców czternaście lat, mogła zawrzeć związek małżeński i opuścić własny dom, wchodząc do rodziny męża.

Małżeństwo stanowiło ważny moment w życiu kobiety, ponieważ dzięki niemu osiągała większy status społeczny niż panna. Decyzję o nim podejmowali rodzice po zasięgnięciu opinii krewnych i przyjaciół, a w przypadku możnych panów rady udzielali ich wasalowie. Elementem zaślubin było wręczenie bogatych podarków i trwające kilka dni wesele, mające demonstrować wysoką pozycję rodzin nowożeńców.

Kobieta znajdowała się teraz w nowej sytuacji. Zależała między innymi od grupy społecznej, inna była pozycja żony w bogatych elitach, gdzie miała na usługi służące i niewolnice. Dobrze usytuowane kobiety nie musiały więc osobiście wykonywać ciężkich prac domowych, ale tylko nimi kierowały. Stosunkowo duży autorytet i silną pozycję miała też gospodyni na wsi, żona zamożnego chłopa (na zachodzie Europy chłopi uzyskali już w XII wieku wolność osobistą, renta w naturze zamieniła się na czynsze), której praca w gospodarstwie była niezbędna i przynosiła spore dochody. Niezła też bywała pozycja żony zamożnego mieszczanina, często wraz z nim pracującej w rzemiośle czy handlu^[2].

Oprócz pochodzenia sytuacja kobiety zależała również od posagu, jaki wnosiła do małżeństwa. Stanowił on dla niej gwarancję niezależności. Pozostawała właścicielką swego osobistego majątku, mąż zarządzał nim, użytkował go, lecz nie mógł nim dysponować; majątek żony był całkowicie niezbywalny. Z drugiej zaś strony kobieta zamężna miała prawo udziału we wszystkim, co zostało nabyte wspólnie w czasie trwania małżeństwa, a w przypadku śmierci męża miała prawo do części jego majątku^[3]. Większą samodzielność majątkową miały tylko wdowy, które mogły prowadzić firmy handlowe, pożyczać pieniądze, zawierać kontrakty itp.

Dużo zależało też od osobistych relacji między małżonkami i płodności żony. Choć była zdominowana przez męża, niemniej – ponieważ jako małżonka miała zostać matką dziedziców rodu (gdy jej się to wszak nie udawało, w XI wieku nie wahano się jej odprawić) – część władzy należącej do jej „pana” (seigneur), jak sama mawiała, spływała także na nią^[4]. Widać zatem wyraźnie, że urodzenie dziecka wzmacniało ogromie pozycję kobiety w rodzinie, podobnie jak jego brak dyskwalifikował ją mimo innych zalet. Ponadto wychowanie licznego potomstwa dawało kobiecie możliwości poszerzania wpływów i znaczenia w życiu rodzinnym.

Czy istniała więc miłość w zawieranym małżeństwie pomimo roli, jaką odgrywało w przedłużaniu rodu? Z całą pewnością występowały związki zawierane z uczucia, które rodziło się w toku wspólnych zabiegów o pomnażanie majątku, wychowywanie dzieci czy wzajemną troskę o zdrowie. Czasem zawierano je nawet potajemnie, bez wiedzy rodziców. Jednak taki związek mógł być dla kobiety kosztowny. Jeszcze gorzej sytuacja przedstawiała się, w związkach pozamałżeńskich. Niejednokrotnie spotykamy się też z opiewaną w poezji lub etosach rycerskich miłością dworska, która była raczej platoniczna.

Instytucja małżeństwa miała charakter wyraźnie gospodarczy, traktowano je jako interes. Rodzina bowiem oprócz wspólnego pokrewieństwa i miejsca zamieszkania prowadziła razem gospodarstwo rolne na wsi, w mieście zaś stanowiła naturalną podstawę funkcjonowania warsztatu rzemieślniczego. Pokrewieństwo i powinowactwo wzmacniało zaufanie tak potrzebne w transakcjach.

W ramach rodziny pełniono różne funkcje na zasadzie niezbędnego podziału pracy. Na wsi kobiety musiały wykonywać prace związane z gospodarstwem wiejskim. W mieście, obok mniej uciążliwego prowadzenia gospodarstwa domowego, kobiety mogły, a niekiedy musiały, pomagać przy pracy zawodowej męża^[5]. I tak do chłopek należało między innymi: przynoszenie wody, przygotowywanie mąki i kaszy na ciężkich żarnach (młyny pojawiły się dopiero w XII-XIII wieku), gotowanie posiłków, przędzenie, tkanie płótna i sukna, a potem szycie z nich odzieży dla członków rodziny. Ponadto kobieta na wsi uprawiała przydomowy ogródek.