Przypuszczalnie żaden inny wynalazek militarny nie jest równie mocno związany z epoką starożytności jak rydwan bojowy. W swoim artykule przedstawię jego rozwój i funkcje bojowe od początku III tysiąclecia p.n.e. do około X wiek p.n.e., kiedy to powoli kończy się epoka rydwanów.

Początki rydwanu

Bez siodła i strzemion jazda na dzikich i nieudomowionych zwierzętach była niemożliwa. Dopiero wynalezienie koła w IV tysiącleciu p.n.e. pozwoliło ujarzmić i wykorzystać siłę zwierząt. Zaczęły się powoli kształtować pierwsze wozy. Najstarszy na świecie wizerunek pojazdu kołowego znaleziono w Polsce podczas wykopalisk w Bronocicach. Na wazie pochodzącej z około 3600 roku p.n.e. są przedstawione symbolicznie kluczowe elementy prehistorycznego środowiska przetworzonego przez człowieka. Najważniejszą częścią dekoracji jest pięć szczątkowych wizerunków przypominających czterokołowe pojazdy z dyszlem dla zwierząt pociągowych. Linie łączące koła prawdopodobnie reprezentują osie, a koło pośrodku – być może pojemnik na zbiory^[1].

Natomiast militarne zasto¬sowanie koła nastąpiło w rozwoju cywilizacji w Mezopotamii. Pierwszy rydwan został włączony do sumeryjskiej taktyki bitewnej około 3000 lat p.n.e. Najstarsze znane nam przedstawienie wozu bojowego znajduje się na Sztandarze z Ur pochodzącym z okresu wczesnodynastycznego.

Te wczesne dwuosobowe rydwany miały dwa lub cztery koła i zaprzężone były w cztery osły. Koła były skonstruowane z kawałków twardego drewna zespolonych kołkami, miały średnicę od 50 centymetrów do metra^[2]. Umieszczenie osi na przedzie lub w środkowej części pojazdu sprawiało, że sumeryjskie rydwany bojowe przy dużych prędkościach były niestabilne. Na dodatek brak wędzideł i sztywne osie kół sprawiły, że trudno zmieniało się kierunek jazdy i prowadziło dzikie osły. Prędkość, jaką rozwijały te pojazdy, najprawdopodobniej nie przekraczała 16 km/h. Przód powozu był wysoki, by dawać ochronę woźnicy, reszta parawanu była niższa, aby ułatwić walkę drugiej osobie, stojącej z tyłu. W tyle powozu była mała platforma, która dostarczała dodatkową przestrzeń dla wojownika. To rozszerzenie do głównej platformy dawało mu więcej swobody do walki.

Nieobecność łuku w wyposażeniu rydwanu sugeruje, że zadaniem pierwszorzędnym wozu bojowego w tym czasie było sianie paniki i rozpraszanie szeregów piechoty przeciwnika. Dlatego sumeryjska załoga rydwanu była uzbrojona w oszczepy i topory, których używała w bezpośrednim starciu po wjechaniu w szeregi wroga. Pojazd zaprzężony w dzikie osły był zbyt ciężki i mało zwrotny, aby umożliwiać skuteczny pościg. Mimo to sumeryjskie rydwany stanowiły pierwowzór maszyny kołowej stosowanej do bezpośredniej walki przez następne tysiąc lat^[3].

Rewolucja

W pierwszych stuleciach II tysiąclecia p.n.e. dwie innowacje przyczyniły się do unowocześnienia rydwanów – rozpowszechnienie wykorzystania udomowionych koni oraz wprowadzenie nowych konstrukcji powozów z lekkiego, giętego drewna^[4]. Dzięki temu ciężka i mało stabilna konstrukcja, zaczęła przeradzać się w lekką i zwrotną śmiercionośną machinę.
Chociaż już w IV tysiącleciu p.n.e. w środkowej Azji hodowano konie dla mięsa, dopiero w II tysiącleciu udomowione konie rozpowszechniły się w Europie i na Bliskim Wschodzie. Początkowo były zbyt małe, aby służyć jako wierzchowce dla kawalerii, ale ułożone konie, zaprzęgane do rydwanów zwykle po cztery, zastąpiły osły. Rozwój techniki gięcia drewna pozwolił na tworzenie konstrukcji kół drabiniastych z wygiętym wieńcem i dzięki temu zmniejszenie wagi rydwanów. Wprowadzenie w tym samym czasie konia do zaprzęgu poprawiło nieco możliwość panowania nad zwierzętami przy większych prędkościach. Lekki rydwan z kołami drabiniastymi zaprzężony w grupę koni stanowił pierwszy szybki i zwrotny pojazd mogący pełnić funkcję platformy dla uzbrojonych w łuki kompozytowe łuczników^[5].

Huryci

Huryci pierwsi zastosowali konia jako zwierzę pociągowe oraz zmienili technikę wojenną przez masowe używanie lekkich i szybkich formacji dwukołowych rydwanów bojowych. W swoich rydwanach używali koła szprychowego wynalezionego około XVIII wieku p.n.e. Kolejną ważną innowacją techniczną, jaką wprowadzili Huryci, było wędzidło wkładane koniowi do pyska. Wcześniej montowano je w nozdrzach konia, co sprawiało przy zmianie kierunku jazdy olbrzymi ból zwierzęciu. Teraz koń nie cierpiał tak bardzo, a przede wszystkim woźnica mógł lepiej manewrować pojazdem. Na wozie bojowym walczyły dwie osoby: woźnica oraz wojownik uzbrojony w łuk kompozytowy i oszczepy. Dzięki ekspansji huryckiej koń i rydwan rozpowszechniły się na terenie całej Mezopotamii.

Egipt

W okresie Starego i Średniego Państwa Egipcjanie nie znali jeszcze koni i rydwanów oraz innego metalu poza sporadycznie wykorzystywaną miedzią (oraz naturalnie złotem i srebrem). Te wynalazki pojawiły się w Egipcie dopiero wraz z Hyksosami, którzy podbili kraj nad Nilem w XVII stuleciu p.n.e. W czasie okupacji Egiptu Hyksosi zapoznali miejscową ludność z nowymi metodami walki, w tym z rydwanami zaprzężonymi w konie, cięższymi mieczami z brązu i łukami kompozytowymi^[6]. Ostatecznie Egipcjanie wykorzystali nowe technologie do przerwania obcej dominacji, wypierając Hyksosów i w 1567 roku p.n.e. dając początek Nowemu Państwu.

Do XV wieku p.n.e. Egipcjanie zmodyfikowali rydwan, tworząc z niego najdoskonalszą machinę wojenną na świecie. Egipskie rydwany wykonywano w całości z drewna i skóry, dzięki czemu były tak lekkie, że dwóch ludzi mogło je przenosić na nierównym terenie. Kosz wozu był szeroki na pół metra, parawan wysoki na około 75 centymetrów, a po bokach kosza znajdowały się „okna” zmniejszające wagę rydwanu. Podłoga miała kształt litery D. Egipcjanie poprawili również zwrotność rydwanu, przenosząc oś na tył platformy nośnej. Koła były szprychowe, powiększyły się znacznie i miały średnicę około 80 centymetrów; umieszczono je na osi mającej półtora metra szerokości.