Epoka rydwanów

Przypuszczalnie żaden inny wynalazek militarny nie jest równie mocno związany z epoką starożytności jak rydwan bojowy. W swoim artykule przedstawię jego rozwój i funkcje bojowe od początku III tysiąclecia p.n.e. do około X wiek p.n.e., kiedy to powoli kończy się epoka rydwanów.

Początki rydwanu

Bez siodła i strzemion jazda na dzikich i nieudomowionych zwierzętach była niemożliwa. Dopiero wynalezienie koła w IV tysiącleciu p.n.e. pozwoliło ujarzmić i wykorzystać siłę zwierząt. Zaczęły się powoli kształtować pierwsze wozy. Najstarszy na świecie wizerunek pojazdu kołowego znaleziono w Polsce podczas wykopalisk w Bronocicach. Na wazie pochodzącej z około 3600 roku p.n.e. są przedstawione symbolicznie kluczowe elementy prehistorycznego środowiska przetworzonego przez człowieka. Najważniejszą częścią dekoracji jest pięć szczątkowych wizerunków przypominających czterokołowe pojazdy z dyszlem dla zwierząt pociągowych. Linie łączące koła prawdopodobnie reprezentują osie, a koło pośrodku – być może pojemnik na zbiory^[1].

Natomiast militarne zasto¬sowanie koła nastąpiło w rozwoju cywilizacji w Mezopotamii. Pierwszy rydwan został włączony do sumeryjskiej taktyki bitewnej około 3000 lat p.n.e. Najstarsze znane nam przedstawienie wozu bojowego znajduje się na Sztandarze z Ur pochodzącym z okresu wczesnodynastycznego.

Te wczesne dwuosobowe rydwany miały dwa lub cztery koła i zaprzężone były w cztery osły. Koła były skonstruowane z kawałków twardego drewna zespolonych kołkami, miały średnicę od 50 centymetrów do metra^[2]. Umieszczenie osi na przedzie lub w środkowej części pojazdu sprawiało, że sumeryjskie rydwany bojowe przy dużych prędkościach były niestabilne. Na dodatek brak wędzideł i sztywne osie kół sprawiły, że trudno zmieniało się kierunek jazdy i prowadziło dzikie osły. Prędkość, jaką rozwijały te pojazdy, najprawdopodobniej nie przekraczała 16 km/h. Przód powozu był wysoki, by dawać ochronę woźnicy, reszta parawanu była niższa, aby ułatwić walkę drugiej osobie, stojącej z tyłu. W tyle powozu była mała platforma, która dostarczała dodatkową przestrzeń dla wojownika. To rozszerzenie do głównej platformy dawało mu więcej swobody do walki.

Nieobecność łuku w wyposażeniu rydwanu sugeruje, że zadaniem pierwszorzędnym wozu bojowego w tym czasie było sianie paniki i rozpraszanie szeregów piechoty przeciwnika. Dlatego sumeryjska załoga rydwanu była uzbrojona w oszczepy i topory, których używała w bezpośrednim starciu po wjechaniu w szeregi wroga. Pojazd zaprzężony w dzikie osły był zbyt ciężki i mało zwrotny, aby umożliwiać skuteczny pościg. Mimo to sumeryjskie rydwany stanowiły pierwowzór maszyny kołowej stosowanej do bezpośredniej walki przez następne tysiąc lat^[3].

Rewolucja

W pierwszych stuleciach II tysiąclecia p.n.e. dwie innowacje przyczyniły się do unowocześnienia rydwanów – rozpowszechnienie wykorzystania udomowionych koni oraz wprowadzenie nowych konstrukcji powozów z lekkiego, giętego drewna^[4]. Dzięki temu ciężka i mało stabilna konstrukcja, zaczęła przeradzać się w lekką i zwrotną śmiercionośną machinę.
Chociaż już w IV tysiącleciu p.n.e. w środkowej Azji hodowano konie dla mięsa, dopiero w II tysiącleciu udomowione konie rozpowszechniły się w Europie i na Bliskim Wschodzie. Początkowo były zbyt małe, aby służyć jako wierzchowce dla kawalerii, ale ułożone konie, zaprzęgane do rydwanów zwykle po cztery, zastąpiły osły. Rozwój techniki gięcia drewna pozwolił na tworzenie konstrukcji kół drabiniastych z wygiętym wieńcem i dzięki temu zmniejszenie wagi rydwanów. Wprowadzenie w tym samym czasie konia do zaprzęgu poprawiło nieco możliwość panowania nad zwierzętami przy większych prędkościach. Lekki rydwan z kołami drabiniastymi zaprzężony w grupę koni stanowił pierwszy szybki i zwrotny pojazd mogący pełnić funkcję platformy dla uzbrojonych w łuki kompozytowe łuczników^[5].

Huryci

Huryci pierwsi zastosowali konia jako zwierzę pociągowe oraz zmienili technikę wojenną przez masowe używanie lekkich i szybkich formacji dwukołowych rydwanów bojowych. W swoich rydwanach używali koła szprychowego wynalezionego około XVIII wieku p.n.e. Kolejną ważną innowacją techniczną, jaką wprowadzili Huryci, było wędzidło wkładane koniowi do pyska. Wcześniej montowano je w nozdrzach konia, co sprawiało przy zmianie kierunku jazdy olbrzymi ból zwierzęciu. Teraz koń nie cierpiał tak bardzo, a przede wszystkim woźnica mógł lepiej manewrować pojazdem. Na wozie bojowym walczyły dwie osoby: woźnica oraz wojownik uzbrojony w łuk kompozytowy i oszczepy. Dzięki ekspansji huryckiej koń i rydwan rozpowszechniły się na terenie całej Mezopotamii.

Egipt

W okresie Starego i Średniego Państwa Egipcjanie nie znali jeszcze koni i rydwanów oraz innego metalu poza sporadycznie wykorzystywaną miedzią (oraz naturalnie złotem i srebrem). Te wynalazki pojawiły się w Egipcie dopiero wraz z Hyksosami, którzy podbili kraj nad Nilem w XVII stuleciu p.n.e. W czasie okupacji Egiptu Hyksosi zapoznali miejscową ludność z nowymi metodami walki, w tym z rydwanami zaprzężonymi w konie, cięższymi mieczami z brązu i łukami kompozytowymi^[6]. Ostatecznie Egipcjanie wykorzystali nowe technologie do przerwania obcej dominacji, wypierając Hyksosów i w 1567 roku p.n.e. dając początek Nowemu Państwu.

Do XV wieku p.n.e. Egipcjanie zmodyfikowali rydwan, tworząc z niego najdoskonalszą machinę wojenną na świecie. Egipskie rydwany wykonywano w całości z drewna i skóry, dzięki czemu były tak lekkie, że dwóch ludzi mogło je przenosić na nierównym terenie. Kosz wozu był szeroki na pół metra, parawan wysoki na około 75 centymetrów, a po bokach kosza znajdowały się „okna” zmniejszające wagę rydwanu. Podłoga miała kształt litery D. Egipcjanie poprawili również zwrotność rydwanu, przenosząc oś na tył platformy nośnej. Koła były szprychowe, powiększyły się znacznie i miały średnicę około 80 centymetrów; umieszczono je na osi mającej półtora metra szerokości.Załoga rydwanu składała się z dwóch osób^[7].

W Egipcie rydwan miał służyć jako platforma strzelnicza, dlatego główną bronią był łuk kompozytowy. Strzały umieszczano w dwóch kołczanach przymocowanych do kosza (miały pojemność około osiemdziesięciu strzał). Wojownicy byli jednak przygotowani również do starcia bezpośredniego mieli do dyspozycji kopisy (jednosieczne miecze o sierpowato wygiętym sztychu), siekiery i krótkie włócznie. Woźnica do ochrony trzymał drewnianą tarczę, wojownik natomiast najczęściej był odziany w linothoraks (czyli kilka warstw płótna zszytego ze sobą i maczanego w żywicy); czasami do takiej zbroi przymocowywano brązowe blaszki i tworzono zbroje łuskową. Warto wspomnieć, że za każdym wozem biegał peherer (biegacz) uzbrojony w małą tarczę i lekką włócznię^[8], który walczył pieszo przeciwko rydwanom. Do tej roli specjalnie wybierano mężczyzn dobrze zbudowanych. Kiedy konie przeciwnika ginęły lub zostawały ranne, ich rydwany zbaczały z obranego kursu i w końcu się zatrzymywały. W tym momencie „biegacze" z wrogiej piechoty zabijały załogi unieruchomionych rydwanów. Piechota mogła również służyć jako kordon, który osłania uszkodzony rydwan, umożliwiając jego ocalenie z bitwy.

Rydwan w Egipcie nie był zwykłym narzędziem wojskowym. Pełnił funkcję socjologiczno-polityczną. Na rydwanach walczyli tylko bogaci i wykwalifikowani wojownicy, którzy zmonopolizowali użycie tych niezmiernie drogich pojazdów. Przez to jak u Hurytów i Hetytów pojawiła się arystokracja wojskowa – maryannu (co oznaczało młody bohater)^[9].

Rydwany hetyckie

Omawiając epokę rydwanów, nie można pominąć imperium hetyckiego. Ich wojsko składało się z oddziałów pieszych i oddziałów rydwanów bojowych. Jakkolwiek pierwsze stanowiły przeważającą większość wojsk, to jednak pod względem siły uderzeniowej ustępowały znacznie jednostkom złożonym z wozów bojowych. Walka z rydwanów zastrzeżona była, tak jak w Egipcie, głównie dla arystokracji. Obsadę rydwanu, w przeciwieństwie do Egiptu, stanowiło trzech, a nie dwóch ludzi: woźnica, pomocnik, którego zadaniem było osłanianie woźnicy tarczą, oraz wojownik walczący z wozu włócznią lub miotający strzały, których w kołczanie mieściło się mniej więcej trzydzieści. Jeśli obsada w czasie walki opuszczała wóz, a musiało się to zdarzać na przykład wtedy, gdy ugodzone zostały konie, to górowała nad przeciwnikiem liczebnością. Konie przeznaczone do zaprzęgu rydwanów musiały być do tego celu specjalnie tresowane^[10].

Jeśli chodzi o budowę hetyckiego wozu, był cięższy i masywniejszy od egipskiego. Kosz zbudowany był z drewnianych listew, masywnych i dość ciężkich. Oś, na której zamontowane były koła, umocowywano pośrodku podłogi. Taka budowa dodawała siły tej konstrukcji, ograniczała jednak manewrowanie. Prawdopodobne wymiary koszta to 1,25 metra szerokości, metr głębokości i trochę mniej niż metr wysokości, podłoga zaś miała kształt prostokąta. Były trwalsze od egipskich, za to osiągały mniejszą prędkość i miały gorszą zwrotność^[11].

Woźnica i pomocnik odziani byli w lekkie zbroje tekstylne, albo nie mieli ich w ogóle. Wojownik natomiast miał na sobie prawdopodobnie zbroję łuskową i brązowy hełm lub czapkę nabijaną kawałkami brązu. Dysponował różnoraką bronią, taką jak włócznie, siekiery, miecz i oszczepy. Nie wiadomo, co było głównym orężem hetyckiego wozu. Na pewno nie była nim włócznia, ponieważ do walki w pełnym pędzie przeciwko rydwanom przeciwnika po prostu nie nadawała się. Używano jej jedynie w walce przeciwko piechocie i w zwarciu z innymi rydwanami. Nowsze badania sugerują, że podstawową bronią stosowaną na hetyckich rydwanach były łuki kompozytowe oraz że pojazdy te stanowiły opancerzone platformy strzelnicze. Były jednak bardziej uniwersalne od rydwanów egipskich. Ich masywna konstrukcja, długa włócznia, którą miał do dyspozycji wojownik, a później również i pomocnik, dawała im wielką przewagę w starciu bezpośrednim^[12].

Mykeńczycy

Dominacja rydwanów w sztuce wojennej późnej epoki brązu (około 1600-1100 roku p.n.e.) rozprzestrzeniła się poza obszar starożytnego Bliskiego Wschodu. W Grecji inwazja Mykeńczyków na początku II tysiąclecia p.n.e. spowodowała wprowadzenie rydwanów na południowo-wschodni obszar Europy^[13].

Mimo że historycy nie dysponują żadnymi opisami bitew Greków pochodzącymi z epoki brązu, istnieją znaczące dowody na to, że wojna prowadzona z użyciem rydwanów stanowiła najważniejszy element mykeńskiej sztuki wojennej. Tabliczki zapisane pismem linearnym B znalezione w Knossos na Krecie zawierają bowiem spisy rydwanów wraz z całym wyposażeniem – kołami, uzdą i innym sprzętem – wskazując, że na Krecie mogło znajdować się około dwustu rydwanów^[14].

Kultura mykeńska wykształciła dwa rodzaje rydwanów: między 1550 a 1300 rokiem p.n.e. dominowały rydwany w formie zamkniętego pudła, później natomiast, między 1300 a 1200 rokiem p.n.e., powstał lekki wóz, niedający żadnej ochrony, składający się jedynie z szkieletu rydwanu i podłogi^[15].

W starszej konstrukcji pudło wozu było mocne i ciężkie. Przednia oś została umieszczona blisko centrum kosza. Występowało również, jak na Bliskim Wschodzie, koło szprychowe. Ramy kosza wykonywano z drewna, dziury natomiast były pokryte wikliną i skórą wołową. Konstrukcja ta była stworzona prawdopodobnie do wjeżdżania w piechotę wroga lub do walki bezpośredniej przeciwko innym rydwanom^[16].

Załoga wozu składała się z dwóch osób, woźnicy i ciężko uzbrojonego wojownika. Jedyną zachowaną w pełni zbroją, jaką mógł mieć taki wojownik, jest egzemplarz z Dendry. Zbroja ta należała z pewnością do bogatego wojownika z okresu kultury mykeńskiej. Jest w całości z wykuwanych brązowych blach, jej część ochraniająca korpus ciała składa się z dwóch części: napierśnika i naplecznika połączonych po stronie lewej zawiasami, a po prawej i u góry – ruchomymi sztyftami. Do ochrony ramion na zbroję nakładano potężne naramienniki mocowane za pomocą metalowych klamer.W grobie, w którym znaleziono tę zbroję, był również jeden płytowy naramiennik. Szyję zasłaniano wysokim kołnierzem, a do kirysu mocowano na rzemieniach folgi osłaniające wojownika aż po kolana. Dla wygody całe wnętrze zbroi było materacowane, a jej krawędzie obszyte skórą^[17]. Całe to wyposażenie ważyło około 25 kilogramów. Pancerz z Dendry zapewniał stosunkowo dobrą ochronę, ale ograniczał ruchy. Dlatego wojownik odziany w taką zbroję walczył z rydwanu. W czasie bitwy na początku używał lekkich oszczepów do ciskania w przeciwnika. W starciu bezpośrednim wojownik mykeński łapał ciężką włócznię, a gdy się złamała, dobywał brązowego miecza o długiej głowni. Tak uzbrojony i ustawiony na ciężkim rydwanie był niczym czołg przeciwko piechocie^[18].

Drugi typ rydwanu, który wykształcił się w XIII wieku p.n.e., składał się z samego szkieletu i podłogi. Była to konstrukcja bardzo lekka, szybka i zwrotna, stworzona do transportowania wojowników na pole bitwy. Wojownik po dojechaniu na miejsce walki wybierał sobie przeciwnika, zeskakiwał z rydwanu i walczył pieszo. Taki sposób walki zgadza się z tym, co opisuje Homer w Iliadzie. Wojownik posiadał tarczę, a jego ciało osłaniała zbroja brązowa składająca się z napierśnika i naplecznika. Uzbrojenie zaczepne stanowiła krótka włócznia oraz miecz przystosowany głównie do pchnięć^[19].

Przed 1100 rokiem p.n.e. mykeńska cywilizacja upadła przez pojawienie się Dorów, a obszary basenu morza Egejskiego weszły w okres wieków ciemnych trwających ponad trzysta lat. Tym sposobem epoka rydwanów w Grecji skończyła się.

Asyria w okresie nowoasyryjskim

Epoka rydwanów kończyła się wraz ze schyłkiem epoki brązu. Warto jednak powiedzieć kilka zdań o rydwanach państwa Nowoasyryjskiego. Choć Asyryjczycy byli głównymi popularyzatorami użycia kawalerii na Bliskim Wschodzie, nadal używali wozów bojowych. Przypuszcza się, że rydwany pozostały dominującą bronią we wczesnej epoce żelaza ze względu na psychologiczny i socjologiczny aspekt, gdyż upatrywano w nich wielką siłę^[20].

Zmiany w zakresie wykorzystywanej techniki pozwoliły asyryjskim kowalom na zaprojektowanie mocniejszych rydwanów, w których podobnie jak w pojazdach egipskich przesunięto oś z kołami ze środka na tył. Wynalazek metalowego podwozia, na którym spoczywała lekka drewniana konstrukcja, pozwolił zbudować bardzo zwrotny i szybki pojazd. Ponadto dodano do kół rydwanów śmiercionośną broń – kosy. Wykształciły się dwa rodzaje rydwanów: ciężki, nawet czasami czteroosobowy, na dwóch wielkich kołach, ciągnięty przez cztery konie i lekki, dwuosobowy, służący jako platforma strzelnicza.

Rydwanów używano w centrum formacji bitewnej – jako siły uderzeniowej – albo też na skrzydłach dla dokonania manewru cęgowego (w tym najczęściej wypadku wraz z kawalerią). Zagony kawaleryjsko-rydwanowe pozwalały na prowadzenie szybkich, zaskakujących nieprzyjaciela kampanii^[21].

Zakończenie

Przez ponad dwa tysiące lat rydwany, rozbijając formacje słabo wyposażonej i zmotywowanej piechoty, odgrywały dominującą rolę na polu bitwy. Nowa fala najazdów barbarzyńskich wywołała jednak na wschodnim brzegu Morza Śródziemnego chaos trwający od 1200 do 900 p.n.e. Cywilizacja egejska i bliskowschodnia przeżywały pod koniec epoki brązu swój zmierzch lub zostały rozbite przez wojska barbarzyńców stosujących nowe techniki militarne. Hordy, które nadeszły w XII wieku p.n.e., składały się z lekkiej piechoty, która przyswoiła sobie nową broń i opancerzenie, w szczególności oszczep przeciwko rydwanom. Nie czuła respektu przed wozami bojowymi i dążyła do bezpośredniego zwarcia z nimi. Do pierwszego stulecia I tysiąclecia p.n.e. epoka rydwanów powoli dobiegła końca, ustępując miejsca nowej erze w historii wojen, w której to zamiast brązu najważniejszym strategicznym surowcem stało się żelazo, a jazda zrewolucjonizowała sztukę wojenną epoki klasycznej zachodniej cywilizacji^[22].

Rydwan na polu bitwy był od tej pory anachronizmem przeniesionym z dawnej epoki, niemającym żadnego wpływu na rezultat starcia.